Sport: zostań futbolowym ekspertem

Michał Zachodny
Koledzy rozmawiają o piłce nożnej, a ty - choć się nią interesujesz - niczego nie rozumiesz? Głupiejesz na dźwięk słów i zwrotów, takich jak regista, catenaccio czy tiki-taka? Oto wademecum dla tych, którzy chcą o futbolu wiedzieć więcej niż Dariusz Szpakowski.
rys. aurin/Shutterstock rys. aurin/Shutterstock

Słynne taktyczne terminy

"Taktyka to piłkarze" - stwierdził Pep Guardiola i... nie miał racji. Za rewolucjami zawsze stali wizjonerzy, którzy swoich zawodników używali tylko jako figur na zielonej planszy. Jacek Gmoch na mistrzostwach świata w 1978 r. pouczał swoich piłkarzy, ustawiając na podłodze szatni kubki do herbaty, a Jerzy Talaga, autor pierwszego polskiego kompendium piłki nożnej z 1975 r., potrzebował czterdziestu stron wstępu, by wytłumaczyć, czym jest taktyka. My spróbujemy wytłumaczyć ci najważniejsze rzeczy na trzech slajdach.

 

Catenaccio

Kiedy tylko w meczu jedna z drużyn pozwala się zamknąć na własnej połowie, komentator na pewno odwoła się do słynnego włoskiego terminu. A to bzdura! Catenaccio to bardzo specyficzne ustawienie z użyciem stopera, który czyści strefę za lub przed linią obrony, gdzie reszta zespołu skrupulatnie kryje rywali indywidualnie i szybko wyprowadza piłkę.

Zaparkować autobus

Niby najprostsza z taktyk, która polega na murowaniu własnej bramki, desperackim wybijaniu piłki i rzadkich wypadach na połowę rywala. Jose Mourinho tak określił grę Tottenhamu, sfrustrowany bezbramkowym remisem ("Przyjechali i zaparkowali klubowy autobus w bramce"). Nie tylko Tottenhamowi się udało - Szwajcaria tak pokonała Hiszpanię na mundialu w 2010 r.

Tiki-taka

Po raz pierwszy ten termin pojawił się w odniesieniu do sukcesów reprezentacji Hiszpanii w 2010 r. Często mylony z ofensywnym stylem gry, bo przecież głównym jej założeniem jest utrzymanie się przy piłce. Ale najważniejszy jest ruch bez futbolówki, wymienność pozycji i umiejętność technicznej gry na dwa, maksymalnie trzy kontakty. Koniecznie po murawie, rzadko górnymi zagraniami.

Krycie strefowe

Ustawienie zawodników w taki sposób, by każdy zabezpieczał odpowiadającą mu na boisku strefę. Bywa stosowane przez trenerów opętanych matematyczną manią. Ich wzory pozwalają na dokładne określenie najlepszego miejsca dla danego piłkarza. Skutek - doskonale zrozumiały podział obowiązków oraz... niebezpieczeństwo. Przecież futbol to nie matematyka, prawda?

Pressing

Rzucenie się na rywala. Na sygnał cały zespół podchodzi do przeciwnika i uniemożliwia podanie piłki. Agresywny odbiór połączony jest z idealnym zgraniem oraz dynamiką i siłą zespołu - niewiele jest drużyn tak doskonale przygotowanych fizycznie, by utrzymać pressing przez cały mecz. Holandia tak wychowuje kolejne generacje, a obecnie za wzór pressingu stawiana jest Borussia Dortmund.

 

Na początku był chaos

Piłka nożna w XIX w. rozkwitała w angielskich szkołach, gdzie bardziej przypominała brutalną walkę uczniów o kulisty przedmiot niż sport. Najbardziej cenioną sztuką było utrzymanie się przy piłce, dryblując w gąszczu nóg, a wykonanie podania było uznawane za... niemęskie.

Dopiero Szkoci w zakończonym bezbramkowym remisem meczu towarzyskim z 1872 r. nauczyli Anglików, że podania są ważniejsze od kiwek. Wynalazcom futbolu nadal jednak brakowało organizacji i spójnego planu na rozgrywanie meczów.

1
rys. filip robert/Shutterstock (montaż) rys. filip robert/Shutterstock (montaż)

Pozycje na boisku

Obrońca, pomocnik, napastnik? Zapomnij, to uproszczony obraz futbolu dla dzieci, kobiet i niedzielnych kibiców. Jeśli chcesz zaimponować kolegom, musisz znać następujące terminy.

 

Regista

Odpowiedzialny za rozegranie piłki z głębi pola. Gra najczęściej przed linią obrony, jednak jego zadania nie dotyczą gry defensywnej, lecz ofensywnej. Jak Andrea Pirlo na Euro 2012, posyłający długie piłki z okolic koła środkowego w reprezentacji Włoch. Dobrze utrzymujący się przy piłce, świetnie czytający grę, bardzo dokładnie posyłający piłkę pomocnik.

Sport: zostań futbolowym ekspertem,sport, piłka nożna, Fałszywa dziewiątka rys. filip robert/Shutterstock (montaż)

Fałszywa dziewiątka

Nietypowy, niekonwencjonalny napastnik, który często gra bardziej cofnięty od swojego kolegi z ataku. Ma wyciągać z pola karnego środkowych obrońców oraz wprowadzać piłkę dryblingiem w strefę podbramkową rywala. Takim właśnie "fałszywym" napastnikiem jest Lionel Messi, którego najczęściej można zobaczyć, jako rozgrywającego.

Sport: zostań futbolowym ekspertem,sport, piłka nożna, Stoper rys. filip robert/Shutterstock (montaż)

Stoper

Nie mylić ze środkowym obrońcą. Zwykle występuje w ustawieniach z trzema obrońcami, jako ten grający najbliżej swojej bramki. Nie kryje przeciwnika, ale czyści przedpole i przerywa akcję rywali w samą porę. Cechuje go kapitalne wyprowadzanie piłki z defensywy i rozpoczynanie ataków - tak jak zwykł to robić "Cesarz", Franz Beckenbauer.

Sport: zostań futbolowym ekspertem,sport, piłka nożna, Pivot rys. filip robert/Shutterstock (montaż)

Pivot

Kluczowa pozycja dla każdego zespołu, zarezerwowana dla największych geniuszy i wizjonerów. Z piłką przy stopie ogarnia wzrokiem całą murawę. Hurtem zalicza asysty, przemieszcza się z elegancją i gracją, zawsze tam, gdzie go potrzebują. Umie zagrać podaniem, jakie innym piłkarzom nawet nie przyszłoby do głowy. Xavi Hernández z Barcelony to geniusz na tej pozycji.

Sport: zostań futbolowym ekspertem,sport, piłka nożna, Trequartista rys. filip robert/Shutterstock (montaż)

Trequartista

Ma wysokie umiejętności techniczne i umie zagrać najtrudniejsze technicznie podania za linię obrony przeciwnika. Zwykle krąży pomiędzy linią defensywy i pomocy rywala, ciągle ucieka i szuka wolnego miejsca. Co prawda jednym z najwolniej biegających, ale zdecydowanie najszybciej myślącym jest Argentyńczyk z Boca Juniors, Juan Roman Riquelme.

Sport: zostań futbolowym ekspertem,sport, piłka nożna, Rola Makelele rys. filip robert/Shutterstock (montaż)

Rola Makelele

Defensywny pomocnik od odbierania piłki. Laik będzie go krytykował za podania do tyłu lub w bok, ale to bzdura. On woli zagrać bezpiecznie, bo jego zadaniem jest utrzymanie drużyny przy piłce. Sam Claude Makelele był tak krytykowany przez dyrektora sportowego Realu Madryt, więc sprzedano go do Chelsea. Tam Francuz był kluczem do sukcesu, a Madryt czekały chude lata.

Sport: zostań futbolowym ekspertem,sport, piłka nożna, Cofnięty skrzydłowy (wing-back) rys. filip robert/Shutterstock (montaż)

Cofnięty skrzydłowy (wing-back)

Fałszywy obrońca, który najczęściej występuje w ustawieniu z trzema defensorami środkowymi i ma za zadanie osłaniać boczne strefy, rozszerzając grę zespołu przy piłce. Może atakować, ale jego rola w defensywie jest kluczowa, ponieważ jest jedynym zawodnikiem na swojej flance. Roberto Carlos, Brazylijczyk z potężnym uderzeniem, uczynił tę pozycję bardzo popularną.

Sport: zostań futbolowym ekspertem,sport, piłka nożna, Goal-poacher (sęp)rys. filip robert/Shutterstock (montaż)

Goal-poacher (sęp)

Rzadko przydatny w przygotowywaniu akcji swojego zespołu, nieprzemęczający się, na pierwszy rzut oka przeciętnie wyszkolony technicznie? zabójca z pola karnego. Sęp, który czyha na najmniejszy błąd rywala, zawsze dostrzega szansę i ją wykorzystuje. Gerd Müller w 62 meczach reprezentacji Niemiec strzelił 68 goli - w tym z Polską w słynnym meczu na wodzie w Monachium?

Sport: zostań futbolowym ekspertem,sport, piłka nożna, Odwrócony skrzydłowy rys. filip robert/Shutterstock (montaż)

Odwrócony skrzydłowy

Prawonożny gra na lewej stronie, lewonożny - na prawej. Ze względu na grę "niewłaściwą" nogą często schodzi do środka pola, tworząc miejsce dla wspomagającego go bocznego obrońcy. Arjen Robben z Bayernu Monachium jest idealnym przykładem takiego zawodnika, który, choć ustawiany na prawym skrzydle, gra głównie lewą nogą w celu dryblingów do środka pola.

Sport: zostań futbolowym ekspertem,sport, piłka nożna, Box-to-box midfielder rys. filip robert/Shutterstock (montaż)

Box-to-box midfielder

Brytyjczycy określają tak dynamicznych środkowych pomocników, którzy przez całe spotkanie harują od pola karnego do pola karnego. Pełny serwis - podania kluczowe i utrzymanie piłki, odbiór oraz czytanie gry, a także wykończenie akcji. To ostatnie zwykle (jak legenda Chelsea Frank Lampard) uderzeniem piłki wycofanej z linii końcowej do krawędzi pola karnego. Proste, prawda?

 

Jeśli jesteś w posiadaniu piłki przez 65-70% czasu, to śmierć dla drużyny przeciwnej.

To piłkarskie zabójstwo. Wysysasz z rywali wszelkie życie.

Brendan Rodgers, szkoleniowiec Liverpoolu

2
rys. redakcja Logo, aurin/Shutterstock rys. redakcja Logo, aurin/Shutterstock

Trenerzy wizjonerzy i taktyczne rewolucje

Sport: zostań futbolowym ekspertem,sport, piłka nożna, Herbert Chapman

W-M 3-2-2-3

Herbert Chapman

Arsenal Londyn

W 1925 r. złagodzono przepisy o spalonym, żeby w meczach padało więcej bramek. W tym samym roku do londyńskiego Arsenalu przyszedł Chapman, który w pięć lat z kandydata do spadku zrobił hegemona na skalę międzynarodową. Zrewolucjonizował wszystko - jako pierwszy zapłacił za piłkarza ponad dziesięć tysięcy funtów, zainstalował na stadionie jupitery grubo przed tym, jak pozwolono grać po zmroku, nawet załatwił zmianę nazwy stacji metra Gillespie Road na Arsenal.

Na boisku jako pierwszy trener w dziejach postawił na defensywę, wymagając od swoich piłkarzy szybkiego przejścia do obrony, ilekroć tracili piłkę. Arsenal wręcz gotów był oddawać inicjatywę rywalowi, by następnie przerywać ataki i samemu zdobywać gole po kontrach, prowadzonych długimi podaniami o zaskakującej dla rywala szybkości i precyzji. Rywale byli bezbronni. Zdyscyplinowana, świetnie przygotowana fizycznie drużyna w mistrzowskim sezonie z 1931 r. zdobyła rekordowe 127 bramek.

Sport: zostań futbolowym ekspertem,sport, piłka nożna, W-M 3-2-2-3rys. filip robert/Shutterstock (montaż)

Chapman jako pierwszy po piątkowym treningu przy tablicy omawiał z piłkarzami zawiłości taktyczne. Jego system próbowały adaptować inne angielskie zespoły, ale nikomu nie wychodziło to tak dobrze. Najlepszym przykładem reprezentacja Anglii. W 1953 r. na Wembley w legendarnym meczu z Węgrami (wygranym przez gości 6-3) to właśnie przyjezdni imponowali wymiennością pozycji, rozegraniem piłki oraz umiejętnościami indywidualnymi. Wszystko dzięki... uczniowi Chapmana, Jimmy'emu Hoganowi, który - lekceważony w Anglii - rozwijał wzorce mistrza na kontynencie, m.in. na Węgrzech i w Austrii.

 

Sport: zostań futbolowym ekspertem,sport, piłka nożna, Helenio Herrera1-3-3-3

Helenio Herrera

Inter Mediolan

Kolejnym rewolucjonistą był Helenio Herrera, który zainspirowany grą defensywną reprezentacji Austrii Karla Rappana i Padovy Nereo Rocco, rozwinął ich taktykę w sztukę zwaną catenaccio. Jego innowacje, wprowadzane w latach 60. i 70. w Interze, zmieniły postrzeganie roli obrońców.

Przede wszystkim w systemie 1-3-3-3 pojawił się "czyszczący" zagrożenia stoper, a trener nakazał pozostałym obrońcom indywidualne krycie przeciwników. Kontry przeprowadzano najczęściej długimi podaniami, a piłkarze musieli być bardziej dynamiczni - zwłaszcza lewy obrońca. W Interze pozycję tę zajmował potężnie zbudowany Giacinto Facchetti, który siał popłoch wśród rywali swoimi rajdami. Po jednej z takich akcji zdobył kluczową bramkę z Liverpoolem w półfinale Pucharu Europy w 1965 r.

Sport: zostań futbolowym ekspertem,sport, piłka nożna, 1-3-3-3rys. filip robert/Shutterstock (montaż)

Herrera był profesjonalistą i wymagał tego samego od swoich piłkarzy. Izolował ich przed meczami, zakazywał rozmów na treningach, wyrzucał z drużyny za jakikolwiek głos sprzeciwu, kontrolował w domach... Ale też jak nikt wcześniej postawił na motywację. Szatnia Interu była zaklejona różnymi hasłami dotyczącymi ambicji i realizacji wspólnych celów.

Był chyba pierwszym wielkim trenerem, który skupiał na sobie więcej uwagi niż piłkarze. Zdobywał tytuły (16!) w Hiszpanii (Barcelona, Atletico) i we Włoszech (Inter, Roma), był też selekcjonerem trzech reprezentacji. - Czym byłby futbol beze mnie? - pytał wściekle dziennikarzy, gdy zarzucali mu stosowanie zbyt defensywnej taktyki. Okrycie złą sławą catenaccio zrzucał na marnych naśladowców. Ale to jemu należy zawdzięczać, że w udoskonalonej roli stopera tak świetnie czuł się "Cesarz" futbolu Franz Beckenbauer.

 

Sport: zostań futbolowym ekspertem,sport, piłka nożna, Flavio Costa4-4-2

Flavio Costa

Brazylia

Ta taktyka rodziła się w bólach brazylijskich porażek z lat pięćdziesiątych (głównie na mundialu w 1950 r., gdy gospodarze w obecności 200 tys. widzów na Maracanie nieoczekiwanie przegrali z Urugwajem). W samej Brazylii do dziś kłócą się, kto "wynalazł" ustawienie, którego główną zaletą była uniwersalność. W ataku piłkarze ustawiali się w 3-3-4, w obronie jeden z napastników schodził do linii pomocy, a w następnych latach to "skrzydłowi napastnicy" musieli wracać do obrony. Zamiast długich podań były krótkie, szybkie wymiany - dzięki indywidualnym umiejętnościom piłkarzy w 1958 r. na tak grającą Brazylię już nie było na świecie mocnych.

W latach 60. Wiktor Masłow skopiował tę grę w Dynamie Kijów i zdominował ligę ZSRR. Wprowadził jednak zmiany: zrezygnował ze skrzydłowych i nakazał grę strefą w obronie. - Krycie indywidualne - mawiał - jest upokarzające i niemoralne wobec piłkarza, który się do niego ucieka.

Sport: zostań futbolowym ekspertem,sport, piłka nożna, 4-4-2rys. filip robert/Shutterstock (montaż)

Z systemu brazylijskiego czerpał też Alf Ramsey. Selekcjoner kadry Anglii testował ustawienie 4-4-2 w sparingowych meczach przed mistrzostwami świata w 1966 r. (m.in. z Polską), a jego odmienność polegała na bardzo wąskim ustawieniu piłkarzy zarówno bez piłki, jak i przy niej. Stąd nazwa "Wingless Wonders" ("Bezskrzydłe cuda"), którą media ochrzciły angielski zespół po jedynym w historii tryumfie na międzynarodowej imprezie.

Ustawienie pozostaje popularne i dzisiaj, choć jego wady coraz łatwiej obnażyć bardziej ruchliwym i kreatywnym rywalom. Świetnie w tej taktyce radził sobie AC Milan Arigo Sacchiego, który święcił wielkie triumfy na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych.

 

Sport: zostań futbolowym ekspertem,sport, piłka nożna, Rinus Michels4-3-3

Rinus Michels

Ajax Amsterdam

Rinus Michels został trenerem amsterdamskiego Ajaksu w 1965 r. i zrewolucjonizował klub, a przy okazji cały piłkarski świat, choć początkowo nie miał nawet piłkarzy na pełny etat (Johan Cruyff dorabiał w drukarni!).

Do jego futbolu totalnego do dziś odwołują się najwięksi. Kluczem było przygotowanie fizyczne zawodników, pozwalające na nieustanny ruch, wymianę pozycji, asekurację i wysoki pressing. Plus indywidualne rajdy Pieta Keizera, kapitalna technika Cruyffa i... pułapki ofsajdowe, które zastawiał Vasko Vasović.

Sport: zostań futbolowym ekspertem,sport, piłka nożna, 4-3-3rys. filip robert/Shutterstock (montaż)

Michels wprowadził taką płynność w grze, że rywale się gubili, kto jest obrońcą, a kto napastnikiem. - Gdy boczny defensor biegnie pod pole karne, ma daleko do własnej pozycji. Na jego miejsce wraca więc pomocnik, którego z kolei zastąpi napastnik - tłumaczył. Ajax szybko zaczęła naśladować kadra Holandii, która największe sukcesy osiągała właśnie w latach 70.

Później Michels, a po nim Cruyff budowali potęgę Barcelony. Cruyff w środku boiska wystawiał młokosa Josepa Guardiolę, który system miał później udoskonalić. Można się spierać, czy to właśnie Guardiola jest wynalazcą słynnej "tiki-taki", ale z pewnością jako pierwszy dostrzegł jej zalety... defensywne. Kiedy masz piłkę, rywal po prostu nie może strzelić gola. Z talentami pokroju Busquetsa, Iniesty, Xaviego i Messiego było Guardioli łatwiej realizować "futbol totalny". Styl szybko udało się też przenieść na poziom międzynarodowy, głównie za sprawą selekcjonera Vicente del Bosque, który umiejętnie połączył wpływy z Realu i Barcelony, mieszając w to także piłkarzy z innych klubów.

 

Piłkarska taktyka szybko staje się równie skomplikowana, co formuła rozbijania atomu

Jimmy Greaves, legendarny napastnik Tottenhamu i reprezentacji Anglii

3
Więcej na ten temat: piłka nożna, sport